Tiếng Hàn lịch sự: 존댓말, 반말 và đuôi 요
Trong tiếng Hàn, phần cuối câu cho thấy mối quan hệ giữa bạn và người đang nói chuyện với bạn. Cùng một ý, chẳng hạn "tôi đi đây", có thể nói theo nhiều cách, từ rất kính trọng đến gần gũi, thân mật. Bài hướng dẫn này giải thích các cấp độ lời nói bạn sẽ gặp hằng ngày, nên dùng với ai, và một quy tắc đơn giản giúp bạn luôn lịch sự trong lúc học.
Vì sao tiếng Hàn có các cấp độ lời nói?
Ngữ pháp tiếng Hàn rất chú ý đến các mối quan hệ. Tuổi tác, vai trò xã hội và mức độ thân quen đều quan trọng. Người Hàn không chỉ chọn từ ngữ lịch sự mà còn thay đổi đuôi của gần như mọi câu. Lối nói kính trọng gọi là 존댓말 (jondaenmal), còn lối nói thân mật gọi là 반말 (banmal), nghĩa đen là "nửa lời".
Thân mật không có nghĩa là vô lễ. Bạn bè vẫn vui vẻ dùng 반말 với nhau, và việc chuyển từ lối nói lịch sự sang 반말 thường là dấu hiệu hai người đã thân hơn. Nhưng dùng lối nói thân mật với sai người có thể nghe rất thiếu lễ phép, nên bạn nên học sự khác biệt này từ sớm.
Ba kiểu nói bạn gặp mỗi ngày
Sách ngữ pháp liệt kê nhiều cấp độ hơn, nhưng trong đời sống hằng ngày người học chủ yếu gặp ba kiểu. Tên gọi 합니다체 và 해요체 lấy từ dạng của động từ 하다 (làm) trong mỗi kiểu nói.
- 합니다체, kính ngữ trang trọng: câu kết thúc bằng -ㅂ니다 hoặc -습니다. Bạn nghe thấy kiểu này trong bản tin, thông báo, bài phát biểu, buổi phỏng vấn xin việc và dịch vụ khách hàng. Nghe kính trọng nhưng hơi cứng.
- 해요체, lịch sự: câu kết thúc bằng -요. Đây là kiểu nói lịch sự hằng ngày với người bạn chưa quen thân, thầy cô, đồng nghiệp và người lớn tuổi. Kính trọng mà vẫn ấm áp.
- 반말, thân mật: phần lớn là dạng 해요체 bỏ 요. Dùng giữa bạn thân, với em và với trẻ nhỏ.
Dưới đây là cùng một câu ở cả ba kiểu. Hãy để ý rằng sự thay đổi nằm ở ngay cuối câu.
| Nghĩa | Kính ngữ trang trọng (합니다체) | Lịch sự (해요체) | Thân mật (반말) |
|---|---|---|---|
| Tôi là học sinh. | 학생입니다. haksaengimnida. | 학생이에요. haksaengieyo. | 학생이야. haksaengiya. |
| Tôi ăn. / Tôi đang ăn. | 먹습니다. meokseumnida. | 먹어요. meogeoyo. | 먹어. meogeo. |
| Tôi đi đây. | 갑니다. gamnida. | 가요. gayo. | 가. ga. |
| Bạn đi đâu vậy? | 어디 갑니까? eodi gamnikka? | 어디 가요? eodi gayo? | 어디 가? eodi ga? |
| Cảm ơn. | 감사합니다. gamsahamnida. | 고마워요. gomawoyo. | 고마워. gomawo. |
Một cái bẫy nhỏ: 반말 không phải lúc nào cũng chỉ là "bỏ 요". 이에요 / 예요 (là) thành 이야 / 야, 네 (vâng) thành 응, và từ khiêm nhường 저 (tôi) thành 나. Ngoài ra, lời cảm ơn có hai động từ khác nhau: 감사합니다 là dạng trang trọng phổ biến nhất, còn 고마워요 / 고마워 là dạng lịch sự và thân mật, nghe gần gũi hơn.
Cách tạo đuôi câu lịch sự
Với 해요체, hãy bắt đầu từ dạng thân mật rồi thêm 요. 가 thành 가요, 먹어 thành 먹어요, 고마워 thành 고마워요. Câu hỏi dùng cùng dạng đó nhưng lên giọng ở cuối: 가요? nghĩa là "Bạn đi à?". Khi viết, dấu chấm hỏi làm nhiệm vụ đó.
Với 합니다체, gốc động từ kết thúc bằng nguyên âm thì thêm -ㅂ니다, nên 가다 (đi) thành 갑니다. Gốc kết thúc bằng phụ âm thì thêm -습니다, nên 먹다 (ăn) thành 먹습니다. Câu hỏi kết thúc bằng -ㅂ니까 hoặc -습니까, như 갑니까?. Gốc kết thúc bằng ㄹ thì bỏ ㄹ trước: 살다 (sống) thành 삽니다.
Khi gõ -ㅂ니다, ㅂ trở thành phụ âm cuối (patchim) của khối chữ phía trước: gõ ㄱ ㅏ ㅂ sẽ ra 갑. Đuôi 습니다 được gõ là ㅅ ㅡ ㅂ ㄴ ㅣ ㄷ ㅏ, và đây là một trong những đuôi câu phổ biến nhất trong tiếng Hàn, nên rất đáng luyện cho đến khi ngón tay thuộc lòng.
Dùng kiểu nào với ai?
- Người lạ, nhân viên cửa hàng và người mới quen: 해요체. Nhân viên thường nói với bạn bằng 합니다체 hoặc thêm kính ngữ.
- Thầy cô, cấp trên và người lớn tuổi: 해요체, hoặc 합니다체 trong những lúc trang trọng như thuyết trình trên lớp hay phỏng vấn.
- Bạn cùng tuổi, khi đã thân: 반말. Người ta thường hỏi trước, ví dụ 말 놓을까요? (mal noeulkkayo), nghĩa là "Mình nói chuyện thoải mái nhé?"
- Trẻ nhỏ và người nhỏ tuổi hơn trong gia đình: thường dùng 반말.
- Bản tin, bài phát biểu, thuyết trình và văn bản trang trọng: 합니다체.
Tuổi tác rất quan trọng ở Hàn Quốc, và chỉ cách nhau một hai tuổi cũng có thể quyết định ai được dùng 반말 trước. Thường thì người lớn tuổi hơn sẽ đề nghị chuyển sang nói thân mật. Là người học, bạn nên chờ lời mời đó thay vì tự mình bắt đầu.
Từ kính ngữ: tôn trọng người được nhắc đến
Cấp độ lời nói thể hiện sự tôn trọng với người nghe. Tiếng Hàn còn có công cụ thứ hai: kính ngữ thể hiện sự tôn trọng với người thực hiện hành động, như ông bà hay thầy cô, ngay cả khi bạn chỉ đang kể về họ với bạn bè.
Công cụ cơ bản là -시- bên trong động từ. 가요 (đi) thành 가세요 khi người đi là người cần được tôn trọng, và thành 가셨어요 ở thì quá khứ. Một số từ thường ngày có dạng kính ngữ riêng:
| Thường | Kính ngữ | Phiên âm La-tinh | Nghĩa |
|---|---|---|---|
| 먹다 | 드시다, 잡수시다 | meokda → deusida, japsusida | ăn (드시다 phổ biến nhất) |
| 자다 | 주무시다 | jada → jumusida | ngủ |
| 있다 | 계시다 | itda → gyesida | ở đâu đó, ở lại |
| 말하다 | 말씀하시다 | malhada → malsseumhasida | nói |
| 이 / 가 | 께서 | i / ga → kkeseo | tiểu từ chủ ngữ |
| 에게 | 께 | ege → kke | cho, tới (một người) |
| 이름 | 성함 | ireum → seongham | tên |
| 나이 | 연세 | nai → yeonse | tuổi |
| 집 | 댁 | jip → daek | nhà |
님 là danh xưng tôn kính đặt sau chức danh và tên: 선생님 (thầy cô), 사장님 (giám đốc hoặc chủ quán), 고객님 (quý khách). Trên mạng, người ta cũng hay thêm 님 sau tên người dùng để tỏ ra lịch sự.
Ví dụ, 할머니께서 주무세요 (halmeonikkeseo jumuseyo) nghĩa là "Bà đang ngủ ạ." 께서 và 주무시다 thể hiện sự tôn trọng với bà, còn đuôi 요 thể hiện sự tôn trọng với người nghe. Một quy tắc vàng: không bao giờ dùng kính ngữ cho chính mình. Hãy nói 저는 자요 (tôi ngủ), chứ không nói 저는 주무세요.
Lời chào và lời cảm ơn lịch sự
Những câu cố định này nên học thuộc cả câu. Hãy để ý rằng nhiều câu dùng 합니다체 trang trọng ngay cả trong sinh hoạt bình thường.
| Tiếng Hàn | Phiên âm La-tinh | Nghĩa và khi nào dùng |
|---|---|---|
| 안녕하세요. | annyeonghaseyo. | Xin chào. Lịch sự, dùng vào bất cứ lúc nào trong ngày. |
| 안녕하십니까. | annyeonghasimnikka. | Xin chào. Rất trang trọng, dùng khi phát biểu hoặc chào một nhóm người. |
| 안녕! | annyeong! | Chào. / Tạm biệt. Thân mật, dùng với bạn bè. |
| 처음 뵙겠습니다. | cheoeum boepgetseumnida. | Rất vui được gặp. Rất lịch sự, dùng trong lần gặp đầu tiên. |
| 감사합니다. | gamsahamnida. | Cảm ơn. Kính ngữ trang trọng, phổ biến nhất ở nơi công cộng. |
| 고마워요. | gomawoyo. | Cảm ơn. Lịch sự và ấm áp. |
| 죄송합니다. | joesonghamnida. | Xin lỗi. Trang trọng và rất lịch sự. |
| 미안해요. | mianhaeyo. | Xin lỗi. Lịch sự. |
| 안녕히 가세요. | annyeonghi gaseyo. | Tạm biệt, nói với người đang rời đi. |
| 안녕히 계세요. | annyeonghi gyeseyo. | Tạm biệt, khi bạn rời đi còn người kia ở lại. |
| 잘 먹겠습니다. | jal meokgetseumnida. | Nói trước khi ăn bữa ăn do người khác nấu hoặc mời. |
Hai câu tạm biệt này khiến nhiều người học bối rối. 안녕히 nghĩa là "bình an". 가세요 là "đi" một cách lịch sự, còn 계세요 là "ở lại" một cách lịch sự. Vậy là bạn chúc người ra về đi đường bình an, và chúc người ở lại ở yên vui.
Chưa chắc cách đọc phiên âm? Xem La-tinh hóa Hangul thật đơn giản.
Quy tắc an toàn cho người học
- Mặc định dùng 해요체. Kiểu này đủ lịch sự với hầu hết mọi người và không bao giờ nghe vô lễ.
- Dùng 합니다체 cho các câu cố định như 감사합니다 và 죄송합니다, và trong tình huống trang trọng như thuyết trình hay tin nhắn gửi nhà trường.
- Hãy chờ được mời rồi mới dùng 반말 với bất kỳ ai, trừ trẻ nhỏ và bạn thân cùng tuổi.
- Nếu người lớn tuổi nói 반말 với bạn, hãy tiếp tục trả lời bằng 해요체 cho đến khi họ bảo bạn có thể nói thân mật.
- Dùng kính ngữ với ông bà, thầy cô và khách hàng, nhưng không bao giờ dùng cho chính mình.
- Bình luận trên mạng có đủ mọi kiểu nói. Khi viết cho người bạn không quen, 해요체 lịch sự luôn là lựa chọn thân thiện và an toàn.
Người Hàn thường rất dễ chịu với người học khi họ nói sai. Lịch sự hơi quá một chút không bao giờ là vấn đề, nhưng quá thân mật có thể khiến người khác bất ngờ.
Câu ví dụ
Dưới đây là những câu hữu ích ở từng kiểu nói. Hãy thử đọc to trước khi xem phiên âm.
| Tiếng Hàn | Phiên âm La-tinh | Kiểu nói | Nghĩa |
|---|---|---|---|
| 저는 학생이에요. | jeoneun haksaengieyo. | Lịch sự | Tôi là học sinh. |
| 만나서 반갑습니다. | mannaseo bangapseumnida. | Kính ngữ trang trọng | Rất vui được gặp bạn. |
| 이거 얼마예요? | igeo eolmayeyo? | Lịch sự | Cái này bao nhiêu tiền? |
| 화장실이 어디예요? | hwajangsiri eodiyeyo? | Lịch sự | Nhà vệ sinh ở đâu ạ? |
| 선생님, 질문이 있어요. | seonsaengnim, jilmuni isseoyo. | Lịch sự | Thưa thầy/cô, em có câu hỏi. |
| 잠시만 기다려 주세요. | jamsiman gidaryeo juseyo. | Lịch sự | Xin vui lòng chờ một chút. |
| 천천히 말씀해 주세요. | cheoncheonhi malsseumhae juseyo. | Lịch sự + kính ngữ | Xin hãy nói chậm lại. |
| 맛있게 드세요. | masitge deuseyo. | Lịch sự + kính ngữ | Chúc ngon miệng. |
| 사장님 계세요? | sajangnim gyeseyo? | Lịch sự + kính ngữ | Chủ quán có ở đây không ạ? |
| 할머니께서 주무세요. | halmeonikkeseo jumuseyo. | Lịch sự + kính ngữ | Bà đang ngủ ạ. |
| 지금 출발합니다. | jigeum chulbalhamnida. | Kính ngữ trang trọng | Bây giờ chúng ta xuất phát. |
| 내일 봐! | naeil bwa! | Thân mật | Mai gặp nhé! |
| 배고파? | baegopa? | Thân mật | Đói không? |
| 같이 가자. | gachi gaja. | Thân mật | Cùng đi đi. |
Học các từ nhỏ như 이/가 và 은/는 trong bài tiểu từ tiếng Hàn cho người mới bắt đầu.
Luyện tập bằng cách gõ
Các đuôi lịch sự như 요, 세요 và 습니다 xuất hiện trong gần như mọi văn bản tiếng Hàn, nên gõ chúng thường xuyên sẽ giúp bạn tăng tốc thật sự. Hãy gõ mỗi câu ví dụ ở trên vài lần trong khi đọc to, rồi thử phần luyện câu trên KoreanKeys.
Sẵn sàng gõ những câu này chưa? Tìm hiểu bố cục bàn phím tiếng Hàn (Dubeolsik).
Mới làm quen với Hangul? Hãy bắt đầu với Học Hangul trong một tuần: hướng dẫn cho fan K-pop.